बुटवलमा रहेको एक प्रतिष्ठित विद्यालयले कुशे औँसीको अवसरमा आयोजना गरेको “बा : मलाई केही भन्नु छ ” शीर्षकको कविता प्रतियोगितामा निर्णायकका रूपमा सहभागी हुने अवसर पाएँ।

प्रतियोगितामा सहभागी विद्यार्थी भाइबहिनीहरूले आफ्ना बाबाप्रति व्यक्त गरेका भावना, माया, सम्मान, कृतज्ञता र गुनासो सुन्दै गर्दा मेरो मन आजको पुस्ता र आफ्ना बाबुआमाप्रतिको बदलिँदो व्यवहारतर्फ गयो। विद्यार्थीहरूले कवितामार्फत बाबाको त्याग, संघर्ष, माया र सन्तानप्रतिको समर्पणलाई जसरी प्रस्तुत गरे, त्यसले एउटा गम्भीर प्रश्न उब्जायो-के आजका सन्तानले आफ्ना बाबुआमालाई पर्याप्त समय दिन, उनीहरूसँग मन खोलेर कुरा गर्न र उनीहरूको भावना बुझ्न भ्याइरहेका छन्?

प्रतियोगिताका संवेदनशील प्रस्तुतिहरू सुन्दै गर्दा मैले महसुस गरेँ कि बाबुआमाको महत्त्व हामी सबैले स्वीकार गर्छौँ, तर व्यवहारमा उनीहरूसँगको संवाद र आत्मीयता भने कमजोर हुँदै गएको छ।

एउटै घरमा बसेर पनि बाबुआमा र छोराछोरीबीच पर्याप्त कुराकानी नहुने, आफ्ना समस्या र भावनाहरू एकअर्कासँग साझा नगर्ने तथा परिवारका महत्वपूर्ण विषयमा सँगै बसेर छलफल नगर्ने अवस्था बढिरहेको छ। प्रविधिको तीव्र विकास, व्यस्त जीवनशैली, पढाइ र रोजगारीको दबाब तथा मोबाइल र सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रयोगले परिवारका सदस्यहरूलाई भौतिक रूपमा नजिक तर भावनात्मक रूपमा टाढा बनाउँदै गएको छ।

आज कतिपय घरमा खाना खाने टेबलमा परिवारका सदस्यभन्दा मोबाइल बढी सक्रिय देखिन्छ। बाबुआमा आफ्नो काममा व्यस्त छन्, छोराछोरी पढाइ वा डिजिटल संसारमा व्यस्त छन्। घरमा संवादको आवाज घट्दै गएको छ। “आज दिन कस्तो भयो?”, “केही समस्या छ?”, “तिमीलाई के कुराले चिन्तित बनाइरहेको छ?” जस्ता सामान्य प्रश्नहरू हराउँदै गएका छन्।

अझ गम्भीर कुरा, बच्चाले आफ्नो मनको कुरा बाबुआमासँग भन्न डराउने र बाबुआमाले पनि बच्चाको मौनतालाई सामान्य ठान्ने अवस्था सिर्जना हुँदा समस्या बाहिर नआएर मनभित्रै थुप्रिन सक्छ।

नेपालको पछिल्लो राष्ट्रिय तथ्याङ्कले यस विषयलाई अझ गम्भीर बनाउँछ। नेपाल Multiple Indicator Cluster Survey 2024–25 अनुसार १५–१९ वर्षका ९.९ प्रतिशत किशोरकिशोरीले पछिल्ला दुई हप्तामा डिप्रेसन वा चिन्ताका लक्षण अनुभव गरेको बताएका छन्। त्यस्तै, ५०.६ प्रतिशत किशोर तथा युवाले कठिन भावना वा अनुभवबारे कसैसँग पनि कुरा नगर्ने बताएका छन्।

यी तथ्याङ्कले हरेक मानसिक स्वास्थ्य समस्या पारिवारिक संवादको कमीका कारण हुन्छ भन्ने प्रमाणित गर्दैनन्; मानसिक स्वास्थ्यमा अनेक सामाजिक, आर्थिक, शैक्षिक, पारिवारिक र व्यक्तिगत कारण जोडिएका हुन्छन्। तर समस्या हुँदा आफ्ना कुरा राख्न सक्ने सुरक्षित व्यक्ति र वातावरणको अभाव गम्भीर जोखिम बन्न सक्छ।

अझ चिन्ताको विषय के छ भने समस्या अनुभव गरेका किशोर तथा युवामध्ये धेरैले व्यावसायिक मानसिक स्वास्थ्य सेवाभन्दा अनौपचारिक सहयोगको सहारा लिने गरेका छन्। UNICEF को 2026 को विश्लेषणअनुसार चिन्ता वा डिप्रेसनका लक्षण अनुभव गरेका किशोर तथा युवामध्ये ६४ प्रतिशतले गैर-पेशेवर व्यक्तिबाट सहयोग खोजेका थिए र साथीहरू ४५ प्रतिशतका लागि प्रमुख सहयोगको स्रोत थिए।

यसको अर्थ परिवारमा बच्चाले आफ्नो कुरा राख्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु झन् महत्वपूर्ण हुन्छ। बच्चाले सबैभन्दा पहिले आफूलाई सुरक्षित महसुस गर्ने ठाउँ आफ्नै घर होस् भन्ने हाम्रो प्रयास हुनुपर्छ।

लुम्बिनी प्रदेशको तथ्याङ्कले पनि यस विषयमा सोच्न बाध्य बनाउँछ। NMICS 2024–25 अनुसार लुम्बिनीमा १५–२४ वर्षका युवामध्ये ७.३ प्रतिशतले पछिल्ला दुई हप्तामा डिप्रेसन वा चिन्ताका लक्षण रिपोर्ट गरेका थिए। त्यस्ता लक्षण भएका युवामध्ये ६३ प्रतिशतले घर, विद्यालय/काम वा साथीभाइसँग सम्बन्धित कम्तीमा एउटा क्षेत्रमा कार्यात्मक कठिनाइ अनुभव गरेको देखिन्छ। त्यसैले मानसिक स्वास्थ्यलाई केवल व्यक्तिगत कमजोरी वा अनुशासनको समस्या भनेर हेर्नुभन्दा परिवार, विद्यालय र समुदायले साझा जिम्मेवारीका रूपमा लिन आवश्यक छ।

यससँगै अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ - हामीले आफ्ना सन्तानलाई के सिकाइरहेका छौँ? शिक्षा केवल परीक्षामा राम्रो अंक ल्याउने क्षमता होइन। सम्मान, अनुशासन, इमानदारी, सहानुभूति, जिम्मेवारी, धैर्य, सहयोग र कृतज्ञता पनि शिक्षाकै महत्वपूर्ण हिस्सा हुन्।

यी मूल्यहरू किताबबाट मात्र सिकिँदैनन्; परिवारको व्यवहारबाट सिकिन्छन्। बाबाले हजुरबुबाआमालाई गर्ने व्यवहार, आमाले परिवारका सदस्यसँग गर्ने व्यवहार र अभिभावकले आफ्ना सन्तानको कुरा सुन्ने तरिका नै बच्चाका लागि जीवित पाठशाला हुन्।

त्यसैले, परिवारभित्रको संवाद कमजोर हुनु केवल भावनात्मक समस्या होइन; यो नैतिक मूल्य र संस्कारको पुस्तान्तरणसँग पनि जोडिएको विषय हो। जब छोराछोरीले बाबुआमासँग जीवनका अनुभव, संघर्ष र निर्णयका विषयमा छलफल गर्ने अवसर पाउँदैनन्, तब उनीहरूले परिवारबाट प्राप्त गर्नुपर्ने व्यावहारिक ज्ञान र मूल्यको एउटा महत्वपूर्ण स्रोत गुमाउन सक्छन्। बाबुआमासँगको सम्बन्ध केवल आर्थिक आवश्यकता पूरा गर्ने सम्बन्धमा सीमित हुनु हुँदैन।

यस सन्दर्भमा बाबाको भूमिका विशेष महत्वपूर्ण हुन्छ। बाबा परिवारको आर्थिक आधार मात्र होइनन्; उनी सन्तानका मार्गदर्शक, श्रोता, प्रेरणाका स्रोत र भावनात्मक सहारा पनि हुन्। छोराछोरीसँग “पढाइ कस्तो भयो?” मात्र होइन, “आज तिमीलाई सबैभन्दा राम्रो लागेको कुरा के हो?”, “कुन कुराले दुःखी बनायो?”, “मसँग कुनै कुरा भन्न चाहन्छौ?” भनेर सोध्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। बच्चाले समस्या सुनाउँदा तत्काल गाली, तुलना वा फैसला सुनाउनुको सट्टा पहिले उसको कुरा सुन्नुपर्छ। कहिलेकाहीँ बच्चालाई समाधानभन्दा पहिले सुन्ने कान र बुझ्ने मन चाहिएको हुन्छ।

त्यसैगरी, सन्तानको पनि जिम्मेवारी छ। बाबुआमाले कमाएको पैसा, दिएको शिक्षा र गरेको त्यागलाई अधिकारको रूपमा मात्र होइन, कृतज्ञताको दृष्टिले पनि हेर्नुपर्छ। उनीहरू वृद्ध हुँदै जाँदा उनीहरूलाई आर्थिक सहयोग मात्र होइन, समय, साथ, सम्मान र कुराकानी चाहिन्छ। बाबुआमासँग पाँच–दस मिनेट मन खोलेर गरिएको कुराकानी कहिलेकाहीँ महँगो उपहारभन्दा धेरै मूल्यवान् हुन्छ।

समस्या समाधानका लागि ठूलो कार्यक्रमभन्दा पहिले सानो पारिवारिक अभ्यास सुरु गर्न सकिन्छ। परिवारले दिनमा कम्तीमा एकपटक केही समय मोबाइल र अन्य डिजिटल उपकरणबाट टाढा रहेर सँगै बस्ने, सम्भव भएसम्म सँगै खाना खाने र दिनभरिका अनुभवबारे कुराकानी गर्ने संस्कार बसाल्नुपर्छ।

हप्तामा एक दिन परिवारका सबै सदस्यले आफ्ना अनुभव, समस्या र आगामी योजनाबारे खुलेर छलफल गर्न सक्छन्। छोराछोरीले आफ्ना विचार राख्दा उनीहरूलाई बीचमै रोक्ने, तुलना गर्ने वा उपहास गर्ने बानी त्याग्नुपर्छ।

विद्यालयको भूमिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। विद्यालयले अभिभावक–विद्यार्थी संवाद कार्यक्रम, मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी सचेतना, परामर्श सेवा, जीवनोपयोगी सीप तथा नैतिक शिक्षालाई व्यवहारिक रूपमा अघि बढाउन सक्छ।

शिक्षकहरूले विद्यार्थीको व्यवहारमा लामो समयसम्म देखिने उदासी, अत्यधिक चिन्ता, एक्लोपन वा अचानक आएको ठूलो परिवर्तनलाई केवल अनुशासनको समस्या नठानी आवश्यक परे अभिभावक र विशेषज्ञसँग समन्वय गर्नुपर्छ। नेपाल सरकारले २०२५ मा सुरु गरेको राष्ट्रिय मानसिक स्वास्थ्य अभियानले पनि बालबालिका र युवाको मानसिक स्वास्थ्यमा परिवारको संलग्नता बढाउने तथा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी कलंक घटाउने आवश्यकतालाई जोड दिएको छ।

अन्ततः, परिवार ठूलो घरले होइन, ठूलो हृदयले बन्छ। हामीसँग अत्याधुनिक मोबाइल हुन सक्छ, उत्कृष्ट विद्यालय हुन सक्छ, राम्रो आर्थिक अवस्था हुन सक्छ; तर यदि बच्चाले आफ्नो मनको कुरा बाबासँग भन्न सक्दैन भने परिवारभित्र एउटा महत्वपूर्ण सम्बन्ध कमजोर भइरहेको छ। त्यस्तै, यदि बाबुआमाले आफ्नो बुढेसकालमा सन्तानसँग बसेर आफ्ना अनुभव सुनाउन र आफ्ना भावना बाँड्न पाउँदैनन् भने हाम्रो भौतिक प्रगतिको अर्थ अधुरो हुन्छ।

कुशे औँसीले त्यसैले हामीलाई केवल बाबालाई सम्झाउने अवसर नदिओस्; बाबासँग कुरा गर्ने अवसर बनाओस्।बाबालाई उपहार दिने मात्र होइन, उहाँको कुरा सुनौँ। बाबाको संघर्ष बुझौँ। आफ्ना कुरा उहाँसँग बाँडौँ। छोराछोरीलाई केवल सफल बनाउन होइन, असल र संवेदनशील मानिस बनाउन पनि समय दिऔँ।

निर्णायकका रूपमा बसेर विद्यार्थी भाइबहिनीका कविता सुन्दा मैले एउटा कुरा गहिरोसँग महसुस गरेँ—उनीहरूका कवितामा बाबाप्रतिको माया मात्र थिएन, संवादको चाहना पनि थियो। “बाबा : मलाई केही भन्नु छ” भन्ने शीर्षक वास्तवमा एउटा कविताको शीर्षक मात्र होइन; यो आजको पुस्ताले आफ्ना अभिभावकसँग भन्न खोजिरहेको आवाज हो। 

यस्तो गहन भाव बोकेको “बाबा : मलाई केही भन्नु छ” जस्तो शीर्षकमा कार्यक्रम आयोजना गर्नु विद्यालयको सराहनीय प्रयास हो। यसले विद्यार्थीलाई बाबुआमाप्रति प्रेम, सम्मान र कृतज्ञता व्यक्त गर्ने अवसर मात्र दिएको छैन, बदलिँदो पारिवारिक सम्बन्ध र कमजोर हुँदै गएको संवादबारे सोच्न पनि प्रेरित गरेको छ। यस्तो संवेदनशील विषयलाई सिर्जनात्मक अभिव्यक्तिसँग जोड्ने विद्यालयको प्रयास निश्चय नै प्रशंसनीय छ।

सायद आजका धेरै छोराछोरीलाई बाबासँग भन्नु धेरै कुरा छ र सायद बाबालाई पनि छोराछोरीसँग भन्नु धेरै कुरा छ।आवश्यकता केवल एउटै छ—दुवै जना एकपटक आमनेसामने बसेर भन्न र सुन्न सुरु गरौँ किनकि अन्ततः बाबाको सबैभन्दा ठूलो सम्मान उहाँलाई सम्झिने एक दिन होइन, उहाँसँग बाँडिएको जीवनभरको आत्मीय संवाद हो। 
         - लेखक बस्याल प्राध्यापक हुनुहुन्छ ।